ذکر در قرآن

تاریخ انتشار : ۲۶ آبان ۱۳۹۷ در ساعت: ۱۲:۴۵

از جمله مباحثی که در آموزه‌های دینی، مورد توجه قرار گرفته و حفظ و مراقبت از آن، به همگان توصیه شده است، «ذکر» و یاد خدای متعال در تمام مراحل زندگی است، بدون این که به زمان ، مکان و شرایط خاصی، محدود و منحصر شده باشد و در قرآن و روایات درباره ذکر شفارش شده است. یا ایها الذین آمنوا اذکروا الله ذکرا کثیرا؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را یاد کنید، یادی فراوان.
مفهوم شناسی
ذکر به معنای یاد آوردن چیزی و بر زبان جاری کردن آن است. نیز گفته شده است که ذکر همان تذکر در برابر غفلت و فراموشی و اعم از تذکر به قلب و زبان است. آن واژه در معانی متعددی استعمال شده است. همچون احضار چیزی در ذهن ، کتب انبیای پیشین، قرآن، نماز ، محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم و… ولی ذکر خدا، یادآوری خدا در قلب یا در زبان است.
تفسیر آیه مذکور
ابن عباس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم نقل کرده که فرمود: کسی که از تیرگی شب و رنج و عذاب آن ناتوان می‌گردد و از پیکار با دشمن می‌ترسد و از انفاق و هزینه نمودن دارایی خویش در راه خدا بخل می‌ورزد بر اوست که بسیار خدا را یاد کند درباره یاد خدا در آیه دیدگاه یک سانی نیست. برخی ذکر را به همواره به یاد خدا بودن و هرگز فراموش نکردن او دانسته‌اند و برخی گفته‌اند:
ذکر آن است که او را با زیباترین نام‌ها و برترین صفات بخوانیم و برخی دیگر همواره ستایش کردن خدا را ذکر دانسته‌اند.
ذکر در روایات
در روایات آمده: هر کس سی بار ذکر «سبحان الله والحمدلله ولا اله الا الله والله اکبر» را با اخلاص بگوید و به مفاهیم بلند آن دل سپارد، خدا را فراوان یاد کرده است. و از امام صادق علیه‌السّلام رسیده که «هر کس تسبیح حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیهم را بگوید خدا را فراوان یاد کرده است». یاد خداوند تنها با زبان نیست، بلکه در هر فکر، کار و حرکتی رضایت خداوند را در نظر داشتن است.
چند آیه درباره ذکر
«الذین یذکرون الله قیاما وقعودا…» ، «واذکر ربک کثیرا…» ، «واذکر ربک فی نفسک تضرعا وخفیه…» ، «واذکر اسم ربک بکره واصیلا…» و «وذکر الله کثیرا…» نمونه‌ای از توصیه‌های قرآن در ادای ذکر زیاد در مواقع گوناگون است.
← پیام‌های آیه

۱. بهترین ذکر خدا، تسبیح و تنزیه اوست (اذکروا الله… وسبحوه).
۲. آغاز و پایان روز را با تسبیح و یاد خدا بگذرانیم (سبحوه وبکره واصیلا).
۳. خطاب زیبا و محترمانه، وسیله جذب مردم و زمینه پذیرش آنان است (یا ایها الذین آمنوا…) .
۴. یاد خداوند زمانی در انسان مؤثر است که مستمر و بسیار باشد (اذکروا الله ذکرا کثیرا).
چند پرسش و پاسخ
۱. چه کنیم که خدا به یاد ما باشد؟
پاسخ آن است که ما باید خدا را یاد کنیم تا خدا نیز به یاد ما باشد (فاذکرونی اذکرکم).
۲. وقت ذکر چه موقع است؟
پاسخ آن است که هر چیزی وقتی دارد ولی ذکر خدا وقت ندارد. همیشه و در هر حال می‌توان خدا را یاد کرد (الذین یذکرون الله قیاما وقعودا وعلی جنوبهم…) . بلی گاهی اوقات مناسب تر است؛ مانند صبح و شام و وقت سحر.
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند
واندران ظلمت شب آب حیاتم دادند
چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه براتم دادند
۳. چه قدر ذکر بگوییم؟
پاسخ آن است که هر چیز اندازه و مقدار دارد، اما ذکر خدا اندازه ندارد، هرچه خواستید ذکر بگویید (یا ایها الذین آمنوا اذکروا الله ذکرا کثیرا).
۴. چرا ما خدا را یاد می‌کنیم و از او درخواست می‌نماییم، ولی او به ما پاسخ نمی‌دهد؟
پاسخ این است که هرکه خدا را یاد کند، خدا او را یاد می‌کند و هرکه از خدا درخواست کند و دعا نماید، خدا اجابت می‌کند، ولی گاهی اجابت فوری نیست، گاهی به جای مورد درخواست چیز مناسب تری داده می‌شود و گاهی جواب را گرفته‌ایم و توجه نداریم.